
Dr. Kim H. Veltman
Notes
Introduction
Ch 1. Origins
Ch 2. History
Ch 3. Vision and Representation
Ch 4. Applications-Technical
Ch 5. Applications-Metaphorical
Ch 6. Transitions
1. Antonio Averlino detto il Filarete, Trattato di architettura, ed. Anna Maria Finoli e Liliana Grassi, Milan: Polifilo, 1972, vol. 2, p. 653, citing Codice Magliabechiano, II, I, 140, f.178r.
2. Giorgio Vasari, Lives of the Painters, Sculptors and Architects, ed. William Guant, London: Dent, vol. 1, (1927), 1970, p. 209.
3. Ibid., p. 94.
4. The Principal Works of Simon Stevin, ed. D. J. Struik, Amsterdam: N.V. Swets and Zeitlinger, 1958, vol. IIB, p. 801.
5. Sebastiano Serlio, Il Secondo libro della prospettiva, Venice, 1584, fol. 18v:
"La prospettiva è molto necessaria all'Architetto, anzi il prospettivo non farà cosa senza l'Architettura, nè l'architetto senza prospettiva."
6. Jacopo Barozzi da Vignola, Le due regole della prospettiva pratica, ed. E. Danti, Rome: Zanetti, 1583, preface:
"Se le operazioni maravigliosi della natura, quanto dell'arte, tirarano talmente gli'Uomini in ammirazione, che incominciarono a filosofare, ed investigare cagioni di quelle; meritamente si sono affaticati molti in ricercare la cagione de gli effetti, che accadono intorno all nostra vista per la varietà de'raggi visuali...."
7. Ibid.:
"Nè minor cura ho posto in servire alle piu scientifici, i quali, non si soddisfacendo solamente di bene operare, e sapere, che la cosa è così, ma di piu ricercano le cause, e le ragione deloro effetti."
8. Pierre Francastel, Peinture et société, Paris: Gallimard,1965 ed., p. 13:
"une nouvelle conception esthétique de lespace....Pour Brunelleschilespace a cessé detre lle cube dair quune voute enferme entre ses parois; il possède une qualité homogène et il se trouve partout, il est à la fois contenant et contenu; il enveloppe et est enveloppeé "
9. Francastel, 1965 ed., pp. 15, 17:
"Il est clair que la découverte fondamentale, celle qui concerne les qualités particulières de la lumière -substance invisible, mais susceptible de se laisser mesurer et manier par lartiste -a inspiré lidée non seulement dun nouveau fonctionalisme architectonique mais également dun nouveau système de représentation picturale de lespace à élaborer. Brunelleschi est lhomme qui substitue à lévidence plastique du Moyen Age, fondée sur la stéréotomie, la taille et lassemblage des blocs, le maniement de la lumière enclose, la nécessité dun autre compartimentage de lespace, dans un système qui reproduit une sorte de modèle imaginaire mais qui laisse communiquer entre elles toutes les régions de lespace....
Ce nest pas seulement une nouvelle architecture et une nouvelle peinture qui en sont sorties, mais une nouvelle société et presque, materiellement parlant, un nouveau monde. Lintégration des parties concrètes et subtiles de lunivers physique, la foi dans la magie du nombre ont préparé la découverte de lAmérique, comme la nouvelle jurisprudence fondé sur léquilibre des Etats."
10. Ibid., p. 209:
"Il ne fait scientifiquement aucun dout que lart dune époque est davantage que lexpression littéraire dune société: il se fond sur les structures mentales et physiologiques les plus profondes de lhomme, il nest pas une superstructure, mais un langage."
11. Fernande Saint-Martin, Les fondements topologiques de la peinture, Ville Lasalle: Editions hmh, 1980, p.134:
"La perspective euclidienne impose une hiérarchisation particulière de lexpérience émotive, où la projection du moi dans lavant-plan, la masse, la coloration vive, est aussitôt niée par son insertion dans un système abstrait, ou le lointain simpose comme le terme, le but, le point ou se rejoignent les coordoneés des expériences particulières. Cette équilibration forcée demeure toutefois un modèle artificiel de lexpérience du moi et du non-moi, car elle tend à niér la validité expressive du proche, qui ne constituerait toujours quune étape dans un trajet vers le lointain. Elle nie aussi le lointain lui-même, par limpossibilité de laffirmer par les moyens picturaux eux-mêmes, qui le rapetissent à le rendre presque imperceptible, qui le voile de zones dombres ou de couches atmosphériques confuses, ou encore qui le noie dans une luminosité diffuse. A lintérieur de ce schéma fixe, aux coordonées inamovibles, notre civilisation voudrait confiner la représentation que peut se donner lhomme de son expérience -du - moi- dans- le- monde. Il est certain que la survie de lactivité artistique est liée depuis le siècle dernier à un combat continu, plus ou moins ouvert, mais définitif contre non seulement le primat de "limage" figurative, mais dune façon plus essentielle en faveur dun ressourcement, dune réaffirmation péremptoire des expériences spatiales préeuclidiennes, au niveau des formes primaires et des relations topologiques."
12. Gerard Simon, Der Blick, das Sein und die Erscheinung in der antiken Optik, Munich: Wilhelm Fink Verlag, 1992, 79-80:
"Vielleicht ist auch, angesichts des noch bescheidenen Charakters ihrer Trigonometrie, eben in dieser Vorstellung einer der Gründe für die fehlende Strenge der perspektivischen Darstellungbei den alten zu suchen."
13. Simon, as in note 12, 1992, 84:
"Die Analyse der visuellen Wahrnehmung war zweifellos noch nicht genügend fortgeschritten, um die Beschreibung des natürlichen Sehens klar von den Verfahrensweisen der perspectivischen Darstellung unterscheiden zu können."
14. Francesca Salvemini, Locchio e il suo doppio, Rome: Laterza, 1990, p. 62:
"Operando iconograficamente sui significati, infatti, lo studioso riduce costantemente a schema tutto quello che e non dismostrabile per la mancanza di testimonianze concrete."
15. Salvemini, as in note 14, p. 73:
"La difficolta di arrivare a conclusioni logiche di questo tipo nello studio dei trattati, anche quando ogni cautela sia stata rispetata, sta nel fatto che le loro proposizioni sono dimostrative, assumono percio la forma della "quaestio" che e la forma letteraria del teorema matematico, i cui enunciati non sono logistici come nelle contemporanee teorie fisiche.
Questa misura della distanza non sara percio ne fissa, ne arbitraria, ne razionale ne casuale ne ogggettiva, ne soggettiva, sara invece variabile independente. Riconoscere questa regola elementare di per se non matematizza lo spazio empirico piu di quanto la perpendicolarita dell'asse ottico non geometrizzi l'immagine visuale."
16. Ibid., as in note 14, p. 97:
"Il confronto tra il procedimento dell'Alberti e il metodo di Gaurico ci consente di evidenziare l'impossibilita materiale di stabilire un modello tipologico per gli studi prospettici."
17. Suzi Gablik, Progress in Art, London: Thames and Hudson, 1975, p. 29.
18. Ibid., p 30.
19. Ibid., p. 31.
20. Ibid., p. 28.
21. Ibid., p. 31.
22. Hubert Damisch, L'origine de la perspective, Paris: Flammarion,1987, p. 386:
"entre le role de la grammaire, en poésie, et les règles de composition fondées dans l'art de la peinture, sur un ordre géométrique latent ou manifeste."
23. Damisch, as in note 22, p. 406:
"Dans le contexte historique ou nous nous sommes placés, la perspectiva artificialis a fourni la peinture d'un appareil formel comme peut etre celui de l'énonciation, avec lequel il présente de nombreux traits communs. A commencer par la distribution qu'il organise des points de vue, de fuite et de distance, et celle (qui en est le corollaire) de l'ici, du là, et du là-bas- ce qui suffit à faire qu'on puisse parler, là encore sans métaphore, d'une géométrie de l'énonciation qui aurait son analogue au registre figuratif.
....l'énonciation n'est pas assignable au seul système des pronoms et des indices de position dans l'espace et le temps. L'appareil formel que met en place le paradigme perspectif est l'équivalent de celui de l'énonciation dans la mesure ou il assigne au sujet sa place dans un réseau déjà constitué et qui confère un sens à sa visée, en meme temps qu'il ouvre la possibilité de quelque chose comme un énoncé en peinture: comme l'écrit Wittgenstein, le mot n'est qu'un point, la proposition est un vecteur doté d'un sens, c'est à dire d'une direction."
24. See, Sarah Kofman, Camera obscura: de lidéologie, Paris: Editions Galilée, 1973. Cf. Jay, 1993, 374 for further references.
25. Cf. Jay, 1993, 427.
26. Cf. Jay, 1993, 58.
27. Cf. Philip Marchand, Marshall McLuhan. The Medium and the Messenger, Toronto: Vintage, 1990, p. 98.
28. Ibid., p. 124, who cites: McLuhan speech in: Empire Club Addresses. Letter to Harold Rosenberg, March 1 1965. "Probe for Foundations", unpublished note, National Archives of Canada.
29. Ibid., p. 124 who cites: Letter to James Carey, 25 March 1974; Letter to Tim Bost, 28 Jan. 1974. Playboy interview, Diary, 4 August 1978.
30. Ibid., p. 122-124.
31. Ibid.
32. Ibid., p. 54-57, 59, 63-64, 67, 70, 82, 90-92, 110, 114, 152, 155, 243.
33. Ibid., p. 124.
34. Ibid., p. 246.
35. Ibid., p. 246, who cites: Letter to Christine Breech, 9 November 1976. Letter to Richard Berg, 14 September 1976.
36. Ibid., p. 246, who cites: Letter to David Nostabakkee, 10 August 1976. Letter to David Staines, 4 August, 1976. Interview Macleans.
37. Cf. Lintvelt (1981). With respect to mediaeval literature see: Kuhn (1973) and Green (1982).
38. It is noteworthy that McLuhans own interest in the effects of texts grew out of his contact with the new criticism of Leavis and Empson while in Cambridge in the 1930s. Cf note 27 above.
39. Elizabeth Eisenstein, The Printing Press as an Agent of Change, Cambridge: Cambridge University Press, 1979, p. 269.
40. There is actually considerable debate as to exactly when the alphabet was introduced in Greece, or rather when the full effects of the alphabet came into play. Some have claimed that the alphabet was introduced as early as the tenth century B.C.; others have claimed the late seventh century. For a masterful review of these debates see: Eric A. Havelock, Prologue to Greek Literacy, Delivered November 11 and 12 , 1970, The University of Cincinnati, 1971. Havelock notes that early uses of the alphabet from the time of Homer onwards were limited to poetic contexts and that it was not until the fifth century that it became important in the context of prose. I am grateful to Dr. Eric McLuhan for this reference.
41. See: Catherine Brisac, A Thousand Years of Stained Glass, Edison, N.J.: Chartwell Books, 1986, p. 81.
42. Brisac, 1984, as in note 40 above, p. 78.
43. Ibid., p. 101.
44. Ibid., pp. 84, 99.
45. Ibid., p. 100.
46. Ibid., p. 108.
47. Ibid., p. 92.
48. Ibid., pp. 127-128.
49. Ibid., p. 126.
50. Ibid., p. 127.
51. Ibid., pp. 136, 142.
52. Abbot Suger. On the Abbey Church of St-Denis and its Art Treasures, ed. Erwin Panofsky [and Gerda Panofsky-Soergel], Princeton: Princeton University Press, 1946, [1979], pp. 62-65.
53. Ibid., p. 20
54. Ibid., p. 2.
55. Chronique de Saint Dénis.
56. See: Grand Larousse Encyclopédique, Paris: Larousse, 1960, tome 3, p. 102.
57. Whitney S. Stoddard, Sculptors of the West Portals of Chartres Cathedral. Their Origins in Romanesque and their Role in Chartrain Sculpture...New York: W.W. Norton and Company, [1952], 1987, p. 8.
58. La cathédrale de Reims, Photographies de Jean Roubier, Préface de Emile Mâle, Paris: M.J. Challamel Editeur, 1953, p. [3]:
"Toutefois, on ne peut s'empecher de songer qu'au XIIIe siècle, deux chevaliers d'origine champenoise, Geoffroi de Villehardouin et Guillaume de Champlitte, venait de conquérir le Péloponèse; qu'un autre baron français, dont les fiefs n'étaient pas éloignés de la Champagne, Othon de la Roche, devenu duc d'Athènes, avait fait des Propylées son palais, et du Parthénon sa cathédrale."
It bears noting that the same Geoffroi de Villehardouin was one of the early authors of Chronicles, a theme continued by authors such as Joinvile, Froissart and Philippe de Commynes. Cf. Grand Larousse Encyclopédique, Paris: Larousse, 1960, tome 3, p. 102.
59. Abbot Suger, as in note 50 above, p. 91.
60. Brisac, 1984, as in note 40 above, p. 22.
61. Ibid., p. 40.
62. Ibid., p. 84.
63. Sir E. H. Gombrich, Means and Ends. Reflections on the History of Fresco Painting, London: Thames and Hudson, 1976, pp. 34-35.
64. Brisac, 1984, as in note 40 above, p. 29.
65. Brisac, 1984, as in note 40 above, p. 56.
66. Louise Pillion, Les portails latéraux de la cathédrale de Rouen, Paris: Alphonse Picard et fils, 1917, pp. 110-134.
67. Brisac, 1984, as in note 40 above, p. 23.
68. See: Reims, as in note 51 above, p. [8], plates 48-52.
69. Brisac, 1984, as in note 40 above, p. 42.
70. Les vitraux de notre Dame et de la Sainte Chapelle de Paris, ed. Marcel Aubert, Louis Grodecki, Jean Lafond, Jean Verrier, Paris: Caisse Nationale des Monuments Historiques, 1959, pp. 295-308 (Corpus vitrearum medii aevi. France. vol. 1. Departement de la Seine-1).
71. See: Brigitte Kurmann-Schwarz, Französische Glasmalereien, Ein Atelier in Bourges und Riom, Bern: Benteli Verlag, 1988, especially pp.193-5.
72. Did changes in literature affect art or conversely? It seems likely that a reciprocal influence occured. Hence the interplay between images in illuminated manuscripts and those on walls and windows probably went both ways.
73. See: Grand Larousse Encyclopédique, Paris: Larousse, 1960, tome 3, p. 599.
74. Ibid.
75. See, for instance Sandra Hindman, Christine de Pizan's Epistre Othéa. Painting and Politics at the Court of Charles VI, Toronto: Pontifical Institute for Mediaeval Studies, 1986, pl. 4, 53, 54. For other examples see: Maureen Quilligan, The Allegory of Female Authority. Christine de Pizan's Cité des Dames, Ithaca: Cornell University Press, 1991, pl. 2 etc.
76. Christopher De Hamel, A History of Illuminated Manuscripts, London: Phaidon, 1986, Second Edition 1994, p. 98.
77. Erich Auerbach, Mimesis. The Representation of Reality in Western Literature, trans. Willard R. Trask, Princeton: Princeton University Press, 1953, (Originally published in German, Bern: A. Franke and Co, 1946).
78. For another discussion of this theme, see the author's "Narrative Perspective and the Orders of the Church", I Meeting Siena-Toronto, ed. Sandro Forconi, Siena: Edizioni Alsaba, 1993, pp. 123-162, (Proceedings...in April 1991 during the celebration of the 750th Anniversary of the University of Siena).
79. Roman d'Alexandre le Grand.
80. Roman de Thèbes.
81. Roman de Troie.
82. Roman d'Eneas.
83. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 9, 1964, p. 339.
84. See: Christopher De Hamel, A History of Illuminated Manuscripts, London: Phaidon, 1986, Second Edition 1994, p. 165: Histoire Ancienne jusqu'à César was composed between 1206 and 1230.
85. See: Christopher De Hamel, as in note 76, p. 165: Historia Destructionis Troiae.
86. See: Brigitte Kurmann-Schwarz, Französische Glasmalereien, Ein Atelier in Bourges und Riom, Bern: Benteli Verlag, 1988, p.193.
87. Lancelot et le chevalier de la charette.
88. Perceval le Gallois.
89. See: Christopher De Hamel, as in note 76, p. 149. These books were referred to as in the books of Lancelot "si com li livres Lancelot".
90. See: Dictionnaire de Biographie Française, vol. 8, p. 1278-1279.
91. Tristan y Iseult. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 3, p. 599.
92. Christopher De Hamel, as in note 76, p. 146.
93. Christopher De Hamel, as in note 76, p. 150.
94. Chronique de Frédégaire.
95. Chronique de Turpin.
96. Historia Karoli magni et Rotholandi.
97. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 3, p. 102.
98. Chanson de Roland.
99. Christopher De Hamel, as in note 76, p. 145.
100. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 2, p. 849.
101. Roman de Brut.
102. Roman de Rou ou Gestes des Normands.
103. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 9, p. 339.
104. Chanson des Saisnes ou des Saxons.
105. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 2, p. 849.
106. Chanson de Guillaume.
107. Chanson d'Antioche.
108. Chanson de la croisade contre les albigeois. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 2, p. 849.
109. Christopher De Hamel, as in note 76, p. 145.
110. Christopher De Hamel, as in note 76, pp. 144-145: Roman de Toute Chevalerie.
111. See: Grand Larousse Encyclopédique, tome 4, p. 874.
112. Roman de la Rose.
113. Joachim Poeschke, Die Kirche San Francesco in Assisi und ihre Wandmalereien, Munich: Hirmer Verlag, 1983, plates 245- [especially] 257.
114. The Complete Paintings of Mantegna, ed. Andrew Martindale, Niny Garavaglia, New York: Harry N. Abrams, 1967, pl. 91B: The Triumph of Virtue, (Paris Louvre)
115. Walther von Wartburg, Französisches Etymologisches Wörterbuch, Basel: Helbing und Lichtenhahn, 1952, Bd. 4, p. 440:
" Schon im lt. des 6. jhs. wird historia verwendet um ein bildliches darstellung eines geschehens zu bezeichnen; diese bed. wird im fr. sehr geläufig."
116. Ibid., p. 439:
"récit d'événements mémorables et vrais".
117. Ibid., p. 439:
"représentation d'une scène à plusieurs personnages, illustration d'un livre d'histoire (1200-Stoer)".
118. E. Littré, Dictionnaire de la langue française, Paris: Hachette, vol. 2, 1883, p. 2029:
"tableau, dessin, représentation."
Littré gives the example:
"en la dixieme tapisserie estoit fort bien historiée la prise de la ville de Saint-Denys, par le chevalier d'Aumale Sat. Mén, p.25"
119. Trésor de la langue française, Paris: CNRS, tome IX, 1981, p. 855:
"représenter les événements."
120. Walther von Wartburg, as in note 115, p. 439:
"représenter par un tableau, une miniature (une scène historique)."
121. Ibid., p. 440:
"historique", "véridique".
122. Ibid., p.440:
"histoire naturelle....science, connaissance des diverses productions de la nature, partic. des animaux".
123. Raffaele Ciasca, L'arte dei medici e speziali nella storia e
nel commercio fiorentino dal secolo XII al XV, Bari: Laterza e figli, 1928, pp.
337-338:
"Il ricettario fiorentino e la piu antica farmacopea ufficiale come l'intendiamo
oggi....fu compilato dal collegio medico della citta di firenze, ad istanza dei consoli
dell'arte de medici e degli speziali".
124. S. Battaglia, Grande Dizionario della lingua italiana, Turin: Unione Tipografico editrice Torinese, vol. VIII, 1973, p. 612:
"Ricettario fiorentino, 26 si sono con l'occhio stesso e con testimomi irrefragabile, chiariti dell'historia quasi di tutte le piante ed altre cose naturali".
125. Ibid., p. 612:
"istoria...descrizione sistematica (di una pianta, di un animale)".
126. Gudrun Schleusener-Eicholz, Das Auge im Mittelater, Munich: Wilhem Fink Verlag, 1985, Vol. 2, pp. 959 ff. This extraordinary work is an amazing collection of references to vision.
127. Ibid., vol. 2, p. 962: Bernhard von Clairvaux, In festivitate omnium sanctorum, sermo 4 (Opera V), p. 357:
"Tripliciter, enim, fratres, in aeterna illa et perfecta beatitudine fruemur Deo, videntes eum in omnibus creaturis, habentes eum in nobis ipsis et, quod his omnibus inneffabiliter iucundius sit atque beatius, ipsam quoque conoscentes in semetipsa Trinitatem et gloriam illam sine ullo aenigmate mundo cordis oculo contemplantes."
128. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126, p. 1016: Hugo von Sankt Viktor, De vanitate mundi, S. 41 [in her translation]:
"Wollen wir das Auge des Geistes zu dem Unsichtbaren erheben, haben wir die Ahnlichkeiten der sichtbaren Dinge gleichsam als Spuren der Erkenntnis (cognitio) zu betrachten".
129. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126 p. 941:
"Videmus nunc per speculum in aenigmate: tunc autem facie ad faciem."
130. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126, p. 863.
131. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126, p. 866.
132. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126, p. 873: Gregorius Illiberatanus, In cant., PL suppl..1, 501:
"Scriptura sacra quasi quoddam speculum mentis opponitur ut interna nostra ipsa videantur."
133. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 127, p. 879.
134. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 127, p. 874.
135. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 127, p. 875.
136. See: Guido Favati, "Il tema degli occhi come specchio", Studi in onore di Carlo Pel1egrino, Turin, 1963, pp. 3-13 (Biblioteca di Studi Francesi).
137. Gudrun Schleusener-Eichholz, "Naturwissenschaft und Allegorese: Der 'Tractatus de oculo morali' des Petrus von Limoges, Frühmittelalterliche Studien, Berlin, 12 Band, 1978, pp. 258-309 plus Tafel XIX-XX. For an authoritative treatment of the eye and visual imagery in the mediaeval period see the monumental work of Gudrun Schleusener-Eichholz, as in note 126.
138. For another discussion of this treatise see Hieronymus Spettmann, "Das Schriftchen 'De oculo morali' und sein Verfasser", Archivium Franciscanum Historicum, Vol. 16, 1923, pp. 309-322.
139. Paradoxically as persons approached nature in ever more physical terms they also relied increasingly on images such as the Book of Nature, the language of which was written in geometry according to Galileo.
140. S. Battaglia, Grande Dizionario della lingua italiana, as in note 125, p. 612:
"10. Rappresentazione, dipinta o scolpita di soggetto o contenuto desunto dalla storia sacra o profana, dalla mitologia ecc. In senso concreto: la pittura o la scultura che rappresentano tale fatto o tali vicende".
141. S. Battaglia, Grande Dizionario della lingua italiana , as in note 125, p. 613:
"istoriare ornare una superficie (una pariete, un muro etc) con la rappresentazione in pittura o scultura di fatti storici, sacri, leggendari, legati fra loro da un nesso narrativo".
142. Ernst Schubert, Der Naumburger Dom, Berlin: Rembrandt Verlag, 1968, p. 17.
143. Erhard Dachenberg, Karl-Joachim Maercker, Christa Schmidt, Die mittelalterliche Glasmalerei in den Ordenskirchen und im Angermuseum zu Erfurt, Berlin: Akademie Verlage, 1976 pp. 31 ff. (Corpus vitrearum medii aevi DDR 1.1. Band 1: Die mitelalterliche Glasmalerei in Erfurt).
144. This same idea has been expressed slightly differently by: Brian Stock, The Implications of Literacy, Princeton: Princeton University Press, 1983, p. 83:
"Together with the growth of literacy, the optics acted as a scientific foundation for a type of representational art which, although medieval in its roots, came to transcend all that medieval art stood for. This was achieved through the use of perspective: it effectively combined classical representation, which was the illustration of a text, with three-dimensionality, a logical development of the emphasis on the visual."
145. Some sense of the complexity of this interplay between North and South is provided by John Steer and Anthony White, Atlas of Western Art History, New York: Facts on File, 1994. This contains many maps showing, for instance, artists' travels with respect to Gothic manuscript illumination, metalwork and other decorative arts (p.120).
146. Brisac, 1984, as in note 41 above, p. 23.
147. Brisac, 1984, as in note 41 above, p. 67.
148. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126, p. 27: Bacon, Opus maius, S. 3,159ff.: De comparatione perspectivae ad sacram sapientiae et mundi utilitates.
149. Klaus Bergdolt, "Bacon und Giotto, Zum Einfluss der franziscanischen Naturphilosophie auf die bildende Kunst am Ende des 13. Jahrhunderts", Medizinhistorisches Journal, Stuttgart, Bd. 24, Heft 1-2, 1989, pp. 25-41. The key passage is on pp. 35-36.
150. The Opus Majus of Roger Bacon, a translation by Robert Belle Burke, Philadelphia: University of Pennslyvania Press, 1928, pp. 232-234. The original Latin from Bridges, Vol. 1, pp. 210:
"non est possibile ut literalis sensus sciatur, nisi homo ad sensum habeat haec opera depicta, sed magis figurata corporaliter; et sic sancti et sapientes antiqui usi sunt picturis et figurationibus variis, ut veritas literalis ad oculum pateret et per consequens spiritualis.... Sed nullus possset de huiusmodi corporum figuratione cogitare nec ordinare, nisi optime sciret libros Elementorum Euclidis et Theodosii et Millei et aliorum geometrarum."
151. Ibid., p. 235. The Latin from Bridges reads:
"O quam ineffabilis luceret pulchritudo sapientiae divinae et abundaret utilitas infinita, sic haec geometricalia, quae continentur in scriptura, figurationibus corporalibus ante nostros oculos ponerentur. Nam sic mundi malitia diluvio gratiae deleta, attolleremur in sublimi cum Noe et filiis et omnibus animantibus suis locis et ordinibus collocatis....Certa ipsa visio sensibilis esset pulchra, sed pulchrior quando figuram nostrae veritatis videremus praesentialiter, pulcherrima vero quando scripturae intellectum spiritualem et literalem contemplantes guaderemus visibilibus instrumentis excitati, quod scimus omnia nunc in ecclesia Dei esse completa, quae ipsa corpora sensibilia nostris oculis exhiberent. Et ideo nihil reputo studioso in sapientiae Dei, quam huiusmodi figurationes geometricas ante oculos exhiberi. Utinam iubeat dominus quod haec fiant."
152. See: Pseudo-Witelo, Liber de intelligentiis, ed. Clemens Baeumker. Cf. Clemens Baeumker, "Zur Frage nach Abfassungszeit und Verfasser des irrtümlich Witelo zugeschriebenen Liber de intelligentiis", Miscellanea Ehrle, I, 1924, p. 87; Clemens Baeumker, "Witelo, ein Philosoph und Natürforscher des XIII. Jahrhunderts", Beiträge zur Philosophie des Mittelalters, Münster, Band 3, Teil 2, 1908. A useful summary of this work is found in Graziella Federici Vescovini, Studi sulla prospettiva medievale, Turin: G. Giappichelli, 1965, pp. 28-32, which also is excellent in painting the general philosophical context.
153. Brian Stock, The Implications of Literacy, Princeton: Princeton University Press, 1983, p. 91.
154. See: Rob Ruurs, Saenredam, Amsterdam: Benjamins/Forster, 1987 (Oculi. Studies in the Art of the Low Countries, 1).
155. A. Mark Smith, "Alhazens debt to Ptolemys Optics" in: Nature, experiment and the sciences, ed. Trevor H. Levere and William R. Shea, Dordrecht: Kluwer, 1990, pp. 147-164. .
156. A. I. Sabra, "The astronomical origins of Ibn al-Haythams concept of experiment", Actes du congrès international dhistoire des sciences, Paris, 1968, tome IIIA, Paris, 1971, pp. 133-136. For a discussion of Arabic contributions see also: F. J. Carmody, Arabic astronomical and astrological sciences in Latin translation, Berkeley, 1956, particularly pp. 23-38.
157. Alacenus de mundo, Abrahamo de Balines interprete, Vatican, Vat. Lat. 4566, 2v:
"Non defecerunt mathematici ab eo quod fragi esset theorice scientie astrologia et comprehensione descriptionis rerum totius universi et omnium partium eius.... nisi percessisset ea semita que sectatur sensatum theorice scientie astrologie et necesserunt ab hijs sermonibus namque sermones isti id est demonstratio super descriptione figurarum et motuum ordinibus veris ex aspectibus et absolutis demonstrationibus construuntur equidem super motu puncti imaginati ad peryferiam fictorum circulorum et quatenus declaratum est eorum his libris qui inventi et noti sunt apud nos."
158. Alacenus de mundo, as in note 40. For example, on 27v the phrase "Descriptio autem hec est videlicet" is followed by a diagram. cf. 18r, 21r, 33v, 36v.
159. Alacenus de mundo, as in note 40, 1r:
"tandem obviam factus est alacenis liber de mundo ubi celestium motuum theorias ab astrologiae traditus ita compendio scribuntur ut summus rerum et remotionum controversie inter Georgium Cremonensem et Iohannum de Monte Regio notem sole clarius sit invenire."
160. Dictionary of Scientific Biography, ed. Charles Coulston Gillespie, New York: Charles Scribners Sons, 1970-1978, (hereafter DSB), XIV, p. 1248.
161. DSB, XIV, p. 1249.
162. DSB, XI, p. 197.
163. DSB, XIV, p. 1249.
164. Cf. A. Forest, F. van Steenberghen, M. de Gandillac, Il movimento dottrinale dei secoli, Torino: Editrice S.A.I.E., 1965, (hereafter Storia della Chiesa, XIII), 1965, p. 670 which claims that the date was 1154. See also A. Lejeune, LOptique de Claude Ptolémée, Louvain: Bibliothèque de luniversité, 1956.
165. Storia della Chiesa, XIII), 1965, p. 670.
166. Storia della Chiesa, XIII), 1965, p. 660.
167. Ibid., p. 666.
168. Ibid.
169. Ibid., p.660.
170. Ibid., p.404.
171. DSB, XIV, p. 457.
172. Siger de Brabant, Quaestiones in phiscam (Borgh. 114), ed. B. Bazan, Louvain-Paris, 1974, l. II, q. 5:
"Nam ea quae in geometria probata sunt per principia abstracta, perspectivus applicat ad materialem sensibilem; et item rotunditatem solis, lunae et terrae non probat astrologus per naturam istarum corruptibilium."
For a discussion of this passage and its significance see: Adriana Caparello, La "Perspectiva" in Sigieri de Brabant", Vatican: Pontificia Accademia di San Tommaso, Libreria Editrice Vaticana, 1987, pp. 12ff. (Studi Tomistici 31).
173. Storia della Chiesa, XIII), 1965, p. 661.
174. DSB, XII, p. 60.
175. DSB, IX, p. 361.
176. DSB, III, p. 23-29. Cf. Vatican, Vat. Lat. 2225, where Campanus Novariensis Theorica motuum planetarum et instrumenta eorum (fol. 71-87), occured along with a Questio utrum proportio velocitatis in motibus sit sicut propositio velocitatis potentiae moventium ad posteriores reliquas (fol. 89), treatises of Marliani and others.
177. DSB, V, 364-365.
178. DSB, V, 301; Cf. J. M. Millas Vallicrosa, Las traducciones orientales en los manoscritos de la biblioteca catedral de Toledo, Madrid, 1942, pp. 313-321.
179. DSB, XIV, p. 594.
180. DSB, VI, p. 301.
181. DSB, III, p. 27.
182. Lynn Thorndike, History of magic and experimental science, New York: Columbia University Press, 1923, vol. 2, p. 436-(437), n. 1: refers to "Robertus Anglicus, who wrote a commentary on the Sphere of Sacrobosco in 1271, a Tractatus quadrantis at Montpellier in 1276 (printed 1508) and Canons for the Astrolabe (printed at Colle about 1478); see Pierre Duhem, Système du monde, Paris: A. Hermann, III (1915), pp. 292, 298.
183. DSB, XII, p. 400a.
184. DSB, XIII, p. 400-401.
185. DSB, X, p. 541.
186. DSB, XIII, p. 400-401.
187. DSB, VII, p. 117.
188. Cf. Francesca Salvemini, La visione e il suo doppio, Rome: Laterza, 1990.
189. Petrus Apianus, Instrument Buch, Ingolstadt, 1533. For a further discussion of the nexus between instruments and science see the authors: "Mesure, quantification et science", Budapest, (in press).
190. Gemma Reinerus Frisius, De radio astronomico et geometrico liber in quo multa ea quae ad geographiam, opticam, geometriam et astronomiam utilissimi sunt demonstrantur, Antwerp: A. Disthemius, 1545.
191. Orsini, Latino, Trattato del radio latino, Roma: Appresso Vincentio Accolti, 1583.
192. Orsini, Latino, Trattato del radio latino...con I commentarii del R. P. M.Egnazio Danti , Roma: Appresso MarcAntonio Moretti e Iacomo Brianzi, 1586.
193. DSB, XVI, 1249.
194. DSB, VII, p. 178.
195. Cf. Sarton, 1931, p. 614.
196. DSB, XI, p. 197-198.
197. The Indagini storiche artisticho e bibliografiche sulla libreria Visconteo-Sforzesco del Castello di Pavia, Milan: Libreria Gaetano Brigola, 1875, p. 256 notes a copy Euclidis geometria cum planispherio Tholomei.
198. DSB, VI, p. 68-69.
199. DSB, II, p. 133.
200. DSB, VI, p. 544.
201. DSB, XI, p. 31-33.
202. DSB, I, p. 62b.
203. DSB, XI, p. 321.
204. DSB, III, p. 160.
205. DSB, II, p. 435.
206. DSB, III, p. 217.
207. Storia della chiesa, XIII, 405-406: "che chiama dominus experimentorum".
208. DSB, X, p. 534a.
209. DSB, III, p. 27 . According to DSB, III, 23-29, Roger Bacon named him one of the four best contemporary mathematicians."
210. DSB, V, p. 364-365; VI, p. 272.
211. DSB, VI, p. 273.
212. DSB, III, p. 219a.
213. DSB, VII, p. 117-118.
214. DSB, XV, p. 477.
215. DSB, XIV, p. 273.
216. DSB, X, p. 161; XIII, p. 621.
217. DSB, V, p. 348a.
218. DSB, III, p. 559.
219. DSB, XIII, p. 621.
220. DSB, VII, p. 353b.
221. DSB, XIV, p. 594.
222. DSB, XIV, p. 273.
223. DSB, III, p. 23-25.
224. DSB, VI, p. 273.
225. DSB, X, p. 125.
226. DSB, XI, p. 415.
227. Ibid.
228. DSB, IV, p. 164-165.
229. DSB, III, p. 217.
230. DSB, XV, p. 162-163.
231. DSB, VII, p. 118.
232. DSB, XV, p. 154.
233. DSB, II, p. 602; Zinner, 1956, 268-276.
234. DSB, VI, p. 301.
235. DSB, VII, p. 118.
236. See, for instance, Vatican, Pal. Lat. 1384 (8o).
237. Cf. Petrus Apianus, Instrument Buch, Ingolstadt, 1533.
238. See, for instance Giulio Mancini, Discorso della pittura, Vatican, Vat. Lat. 8080, 1603, fol. 34rv:
"la prospettiva vene ea che rappresenta il sito di cose artifitiosi ricolti di boschi con le loro lontananze et diminutioni in rispetto della vista, ma perche questi hanno regola, che pendono dalla visione et oggetto vitto che ne tratta Vitellione et altri."
Cf. also Accolti (1625).
239. Opticae Thesaurus Alhazeni arabis libri septem....Item Vitellonis Thuringopoloni libri X, Basle: Per Episcopios, 1572, (New York: Johnson Reprints 1972), vol. II, p. 217 (Liber Quintus. 57):
"quod totum potest fieri per astrolabium, sive quadrantem vel aliud instrumentum certificationis visuum".
240. Gudrun Schleusener-Eicholz, as in note 126, p. 984: Alcher von Clairvaux, De spiritu et anima, PL. 40, 809:
"Ratio vis est animae supra corporalia, et infra spiritualia collocata: scernit enim vera a falsis, quod est logicae; virtutes a vitiis, quod est Ethicae; et per experimenta rerum investigat naturales, quod est Physicae. In his vero tribus tota Philosphia consistit. Totam igitur Philosphiam ratio comprehendit."
241. Storia della chiesa, as in note 39, vol. XIII, 1965, p. 264.
242. As but one example we might cite: Vat. Lat. 3380, which has a number of writings of Campanus and a section: Compositis instrumentorum ad invenienda vera loca planetarum et alia plura eiusdem generis and refers (71r):
"in hac parte quinta remanet nostri intentio inquerere quomodo debent poni orbes celestium corporum et motis eorundum it ut ea quae apparent nostris aspectibus videantur veritate."
243. Storia della chiesa, as in note 39, vol. XIII, 1965, p. 443.
244. Ibid., pp. 410, 414.
245. Ibid., pp. 281-344.
246. Ibid., p. 309.
247. Ibid., p. 295.
248. Ibid., p. 404.
249. Ibid., p. 405.
250. See the authors Leonardo da Vinci Studies, vol. II.
251. Robert Grosseteste, On light (De luce), tr. Clare C. Riedl, Milwaukee: Marquette University Press, 1942.
252. For a related text see: "Tractatus De luce Fratris Bartholomaei de Bononia", ed. P. Irenaeus Squadrani, Antonianum, 7, pp. 201-238, 337-376, 465-494.
253. For a fuller discussion of the intellectual context of Grosseteste, see the important study of A.C. Crombie, Robert Grosseteste and the origins of experimental science, 1100-1700, Oxford: Clarendon Press, 1953, p.110.
254. Alhazen and Witelo, Opticae Thesaurus, ed F. Risner, Basel: Episcopios, 1572: [Prefatory letter to William of Moerbecke]:
"Quia ergo tibi, ut totius entis sedulo scrutatori (dum ens intelligibile à primis suis prodiens principijs, entibus individuis sensibilibus per modum causae, actu mentis coniungeres, et singulorum causas singulas indagares) occurit divinarum virtutum influentiam inferioribus rebus corporalibus per virtutes corporales superiores modo mirabili fieri....Corporalium vero influentiarium lumen sensibile, est medium, superioribus corporibus perpetuis secundum substantium solum in potentia ad ubi existentibus, infima corpora (quae secundum formas et ubi variantur) mirificè assimilans et connectens. Est enim lumen supremarum formarum corporalium diffusio per naturam corporalis formae materijs inferiorum corporum se applicans, et secum delatas formas divinorum et indivisibilium artificum per modum divisibilem caducis corporibus imprimens, suique cum illis incorporatione novas semper formas specificas aut individuas producens, in quibus resultat per actum luminis divinum artificium tam motorum orbium quàm moventium virtutum."
255. Gordon Leff, Medieval Thought, Chicago: Quadrangle Books, 1958.
256. See Vescovini (1965), as in note 152, p. 244.
257. Averroes, Commentary on Aristotles Metaphysics cited in BSB, as in note 43 above, p. 3.
258. DSB, as in note 43 above, p. 4.
259. The Opus Majus of Roger Bacon, a translation by Robert Belle Burke, Philadelphia: University of Pennslyvania Press, 1928, pp. 180-185:
"Fourth Distinction Chapter XII. Whether the five figures of the regular solids correspond to the world as the Platonic school maintained."
260. See Doppelmayr, 1730, p. 19. This passage is mentioned in connection with Leonardo in Veltman (1986), pp. 171 and 447, where Doppelmayrs comments are also reproduced.
261. See Francesco Maurolyco, De quinque solidis, quae vulgo regularia dicuntur, quae videlicet eorum locum impleant ut quae non, contra commentatorem Aristotelis Averroem, Rome, Bibl. Naz. Vittorio Emmanuele, Fonti. Min. S. Pantaleone, P. 117, fol. 20v and 21r re: dating. This same manuscript records five different ways of finding two mean proportionals (Hero, Philo, Pappus, Archimedes and Menaechmus on fol. 42r, plus sections on Euclids Elements, dated from 1534 to 1541. Another treatment of the regular solids by Maurolyco is found in Paris, Bibliothèque Nationale, Fonds Latin 7463, which has been discussed by J. H. T. Muller, "Zur Geschichte des Dualismus in der Geometrie," Grunerts Archiv der Mathematik und Physik, Bd. 34, 1860, pp. 1-6. This work of Maurolyco becomes the more interesting that the Benedictine monk later had close contacts with the Jesuits responsible for setting up their earliest curricula (see p. 50* of text).
262. Storia della chiesa, as in note 39 vol. XIII, p. 508.
263. Ibid., p. 635.
264. Ibid., p. 638-639.
265. Ibid., p. 643.
266. Ibid., p. 641-643.
267. Synopsis historiae societatis Jesu, ed. J. B. Goetstouwers, Louvain: Typis ad Sancti Alphonsi, 1950, col. 35.
268. Monumenta paedagogica societatis Iesu quae primam rationem studiorum anno 1586 editam praecessere, ed. C. Gomez Rodeles, Marianus Lecina, Vincentius Agusti, Fridericus Cervos, Aloisius Ortiz, Madrid: Typis Augiustini Avrial, 1901, p. 10.
269. Vat. Barb. Lat. 304, fol. 202r:
"Quien no suiniere praticado el deseno...para desenar bien se requiesce buenos instrumentos, buenos compasses unos de apuntar y otros de haber con plenna circulos."
270. Ibid, 211r:
"La prospectiva pratica usa de algumas reglas fundadas y sacadas de Geometria y uno de los principios y debe tomar es y la vista se haze per lineas rectas aunque es principio y penena Vitellion por un instrumento suyo."
271. Ibid., 284r:
"Maurolyci a 8 de octobre 1557 de scien cmel Mx Jeronymo este problema de Magister Federigo datam connoidis obtusi anguli portionem plano basi equidistanti ita dividere ut partes portionum habeant eandem date proportionum."
272. Ibid., 287r:
"Perspectiva quando se leera se tendra esta orden que se vean estos auctor es Ptolemeo Euclidis Alhazen Vitellion el commento de la perspectiva commun de Butii e vean los canones del instrumento de Vitellion y sen los autores e eslem ene cada pacio y Federico perspectiva practica y el modo e tiene el de Urbino y se algumas experientias como seria un pelo sobre e lagna par hazar un poco de concavidad haze una notable sobra abaxo.... perspectivae figurae 83 hoc est perspectivae communis."
273. Monumenta paedagogica, as in note 268, 1901 (Monumenta Historica, S. J.), pp. 84-88:
Ordo studiorum (ex cod.6 Vaticano, ff.245-250)
[Subject] [Months]
[Year 1] Arithmetica 2
Geometria 4
Sphaera 3
Geographia 3
[Year 2] Theorica planetarum 4
Astrolabium 3
Prospectiva 3
Expositio almanach aut theologia 2
Los summolistas dos meses de arithmetica
[Year 3] Los logicos geometria 4
Sphaera 3
Geographia 2
Astrolabium 3
[Year 4] Los philosophos, teorica de planetas 4
Expositio almanach, aut tabularum 3
Prospectiva 3
De horologiis 2
274. Ibid., pp. 89 -97: De studiis societatis P. Hieronymi Natalis (De rat. stud. 1583-1613, f. 1-23):
"Secunda lectio complectitur musicen speculativam et perspectivam. Haec legetur, vel communis vel Vitellionis; illa Fabii Stapulensis, vel alterius, si quis commodior videntur. In hanc lectionem poterit reiici est aliquid dicatur de praxi geometria et mensurationis ex aliquo auctore etc....
Tertia lectio singulis annis versabitur in astrologia, inchoanda theoria planetarum; poterit coniugi super aliquid ex magna constructione Ptolemaei, vel saltem epitome Joannis de Monteregio, tabulae Alfonsi, astrolabium etc. Haec dispositio faciet ut triennio philosophi audiant principia saltem totius mathematices ac quotidie singuli audiant tantum unam lectionem. Physici primam, naturales secundam, metaphysici tertiam. Mathematicus vero, nihil possit interpretari astronomiae judiciariae, sed totum ejus negocium speculativis mathematices."
275. Ibid., p. 477, De studiis mathematicis (Ex cod. Rom. stud. II, fol. 203r autographum P. Hieronymi Torres):
"Y commencando del principio, los dialécticos, tres meses antes del primer año, seria bien que oyessen la arithmética prática el mes de Agosto y Setiembre y Otubre; y al principio de la lógica oyessen tres libros de Euclides, que se leerán no en menos de 4o meses; y luego oyecen la sphera, que duraría otros quatro meses; y la geographía, que duraría otro tres ó quatro meses, y ansi se concluiría el segundo año. El tercero theóricas de planetas por espacio de quatros meses, y el astrolabio de otros quatro, y la perspectiva los otros quatro, y desta manera siempre avria dos lectiones, la una á la mañana la primera hora, y la otra luego después de comer...y que cada uno tuuiesse un compás y una regla, con que exercitassen en hazer algunas figuras: y si se diessen quatro ó cinco meses después de acabado el curso, podrían oir el quarto, quinto y sexto y undécimo de Euclides, y dar una passada á las theóricas, y á introducirse en las tablas; y si huuiese tiempo que oyessen algo de reloges, ó el anulo, ó el quadrante, ó el radio, ó el computo ecclesiástico, ó una sphera sólida."
Cf. ibid. p. 478 for a related programme.
276. Another list in Cod. Rom. stud. II, 201-202 cited in: Monumenta paedagogica S. I., as in note 268, p. 476 refers to beginning with Euclid, Theodosius and Apollonius and then continuing with what is effectively a combination of theory and practice:
"Quoniam enim in schola sex iam priores libros audierunt, poterunt a 7o initium audiendi facere ad 12m inclusive; tum vero addere Theodosio sphaerica elementa, et aliqua ex cognitis Apolonii; quod satis commode uno anno fieri posset, si duas lectiones audirent singulis diebus....
ita ipsa quoque a prandio per horam, eodem tempore, dum docendi finis fiat theoricas planetarum, gnomonicen, astrolabium, aliquid ex Archimede et ex algebra, distribuitis quasi in orbem materiis audire atque ita instructiores ad docendum venire, quod reliquis etiam studiis et ornamento foret et utilitati."
277. Christopher Clavius, Cod. Rom. stud. II, 350-351r cited in: Monumenta paedagogica S. I., as in note 268, 471-472:
"Modo quo disciplinae mathematicae in scholis societatis possent promoveri....
Cum tamen apud peritos constet physicam sine illis recte percipi non posse, praesertim quod as illam paertem attinet, ubi agitur de numero et motu orbium celestium, de multitudine intelligentiarum, de affectibus astrorum, qui pendent ex variis coniunctionibus, oppositionibus et reliquis distantiis inter sese, de divisione quantitatis continuae in infinitum, de fluxu et refluxu maris, de ventis, de cometis, iride, halone et aliis rebus meteorologicis, de proportione motuum, qualitatum, actionum, passionum, et reactionum etc. de quibus scribunt calculatores."
278. When Galileo wrote his Discorso del flusso e reflusso del mare, (copy in Vatican, Vat. Barb. Lat. 4271), on 8 January, 1616, he specifically announced that he would elaborate on these themes in his System of the world: 1v "quando piu difusamente trattero questa materia nel mio Sistema Mondano."
279. Brian Tierney, The crisis of church and state, Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1964.
280. See Aurelio Roncaglia, "La letteratura franco-veneta", in: Storia della letteratura italiana, ed. Emilio Cecchi and Natalino Sapegno, Milan: Garzanti, vol. 2, Il trecento, pp. 727-159. Brunetto Latini was in France from 1260-1266. Aldobrandini da Siena went to France in 1287.
281. Ibid.
Last Update: August 3, 1998